Menu

مومیایی مردان نمکی ایران باستان‌سنجی می‌شود

1396041623074020211341064 fe298

سال‌ها پس از کشف مومیایی مردان نمکی در استان زنجان اکنون آن‌ها بیشتر از گذشته مورد توجه پژوهشگران جهان قرار گرفته‌اند. پروفسور توماس شتولنر، باستان‌شناس آلمانی در گفت­‌وگویی با دویچه وله هدف این تحقیقات را تشریح کرد.

کارگران معدن نمک چهرآباد هرگز گمان نمی‌کردند که روزی به جای استخراج نمک، بخشی از تاریخ زندگی بشر را از خاک بیرون بیاورند. کلنگ معدن‌کاران، در زمستان سال ۱۳۷۲، مرد زخم خورده و رنجیده‌ای را از خواب ۱۷۰۰ساله بیدار کرد که ناگفته‌های بسیاری داشت. اما غبار زمان بر زخم‌های کهنه و اشارات او نقشی غریب زده بود که خواندنش جز در مراکز پژوهش موزه‌های ملی و توسط کارشناسان بین‌المللی میسر نبود.

نخستین مومیایی با نام "مرد نمکی شماره ۱" به موزه ملی در تهران منتقل شد و صاحبان معدن حدود ۱۱ سال دیگر به کار حفاری و بهره­برداری از نمک ادامه دادند. در این فاصله، مردان نمکی شماره­ ۲ و ۳ که زندگی آنها به تاریخ ایران باستان در دوران ساسانیان و هخامنشیان گره خورده بود پیدا شدند، در حالی که تن­شان زیر تیغ بولدوزرهای سودجویان آسیب دیده بود. پس از کشف این دو مومیایی و آسیب دیدن آن‌ها سازمان میراث فرهنگی ایران در سال ۱۳۸۳ نسبت به ادامه کار کارگاه‌های صنعتی - تجاری در این منطقه هشدار داد و تقاضای حفاری اضطراری توسط باستان­شناسان را کرد.

آغاز مرحله نخست پژوهش پس از کشف مومیایی مرد جوان

در کاوش­‌هایی که گروه ایرانی به سرپرستی ابوالفضل عالی انجام داد، مومیایی شماره ۴ پیدا شد که ۳۰۰ تا ۴۰۰ سال پیش از میلاد مسیح هنگام ریزش معدن در زیر آوار مانده بود. او سالم‌ترین و کامل‌ترین مومیایی کشف شده بین هشت مومیایی چهرآباد به‌شمار‌می‌رود؛ مرد جوان ۱۶ ساله‌ای که گوشواره­ای در گوش، کفش ساقدار چرمی برپا و بالاپوشی بلند و شلواری کوتاه برتن دارد.

در سال ۱۳۸۹ با ورود پژوهشگران آلمانی به سرپرستی پروفسور توماس شتولنر(Thomas Stöllner) در کاوش‌های باستان­شناسی، مردان نمکی هویت جدیدی یافتند و تبدیل به نمونه‌های شناخته شده جهانی شدند. در این مرحله دو گروه ایرانی و آلمانی امکان اجرای یک پروژه مشترک علمی تحقیقاتی را مورد بررسی قرار دادند. بدین ترتیب مرحله نخست تحقیق در باره مردان نمکی با همکاری پژوهشگران آلمانی از دانشگاه و موزه معدن شهر بوخوم، پژوهشگران انگلیسی از دانشگاه آکسفورد و پژوهشگران سوئیسی از دانشگاه زوریخ آغازشد.

پروفسور توماس شتولنر که کارشناس باستان‌شناسی در زمینه معادن نمک است از سال‌ها پیش در ایران فعالیت علمی و پژوهشی دارد. او در پاسخ به این پرسش که چرا کار تحقیق را با گروه ایرانی زودتر شروع نکرده می‌گوید: «در سال ۲۰۰۵ تلاش کردیم یک یادداشت تفاهم با بخش­های فرهنگی ایران انجام دهیم تا کار کاوش دقیق را با گروه ایرانی انجام دهیم ولی این موقعیت پیش نیامد. در سال ۲۰۰۷ کنفرانسی در ایران برگزار کردیم و توضیح دادیم که این کار باید هرچه زودتر انجام شود. مسئولان شهر زنجان هم موافقت کردند کار بهره‌برداری نمک توسط شرکت خصوصی متوقف شده و پروانه استخراج نمک لغو شود.»

Prof. Thomas Stöllner (DW)

پروفسور توماس شتولنر، باستان شناس و پژوهشگر دانشگاه بوخوم آلمان

او می‌افزاید: «در مدت ‌زمانی که کارهای اداری مربوط به این توافق انجام می­شد صاحب معدن نمک بدون توجه به اهمیت باستان­شناسی آن، مشغول حفاری و بهره‌برداری تجاری با سرعت بیشتری شد که این کار آسیب‌هایی را به دنبال داشت.»

پس از خرید معدن نمک از طرف بخش خصوصی دو گروه ایرانی و آلمانی امکان اجرای یک پروژه مشترک علمی و تحقیقاتی را مورد بررسی قرار دادند. به گفته پروفسور شتولنر کار با همکاران ایرانی خوب است و "اعتماد متقابل"، که نقش مهمی در کار پژوهشی دارد، بین آن‌ها وجود دارد "اما ثابت نبودن مسئولان سازمان­های فرهنگی در ایران مشکلاتی را در سرعت کار بوجود می­آورد. سلیقه‌های متفاوت مسئولانی که روی کار می‌آیند، پروژه­‌های پژوهشی را با مشکل روبرو می‌­کند چون بسیاری از کارها باید دوباره از نو شروع شود."

کاوش در زندگی روستاییان ایران باستان 

توماس شتولنر در باره مرحله نخست تحقیق در چهرآباد توضیح می­دهد: «پرسش­‌های زیادی وجود دارد که پاسخ برخی از آنها را در مرحله اول بدست آوردیم. این کوه نمک حدوداً بین هشت تا چهار قرن پیش از تاریخ بشر درعصر یخبندان تشکیل شده‌است. حدود ۴۰۰ سال پیش از میلاد مسیح، در معدن نمک ریزش بزرگی اتفاق افتاد که با توجه به مومیایی‌های یافته شده حداقل سه نفر در این اتفاق کشته شدند.»

شتولنر در ادامه می‌گوید: «پس از این اتفاق صدها سال از این معدن استفاده نشد و دوباره در دوران ساسانیان و دوران میانی و متاخر اسلامی مورد بهره­برداری قرار گرفت. در این دوره بنا به دلایل نامعلومی بهره‌برداری از این معدن دوباره چندین سال­ متوقف شد و سپس در دوران ایلخانی‌ها تا زمان حال از آن نمک استخراج شد. یعنی بیش از ۲۰۰۰ سال از این معدن نمک سفید اخراج می‌شد.» 

به گفته شتولنر این مومیایی‌ها تصویر جدیدی از فرهنگ ایران باستان نشان می‌دهند. وقتی گفته می‌شود که یک مومیایی منحصر به فرد متعلق به دوران هخامنشیان پیدا شده است افراد ناخودآگاه به پادشاهان هخامنشی مثل داریوش فکر می­‌کنند. اما این مومیایی‌ها مجموعه‌ای از تاریخ فرهنگی مردم عادی ایران در دوران باستان هستند که این کار را با آنچه تاکنون باستان‌شناسان دیگر انجام می‌دادند متمایز می‌کند. 

بیشتر باستان‌شناسان کار کاوش را در کاخ­‌های پادشاهان انجام می‌دهند اما کار گروه تحقیقاتی جدید، روی روستاها و ساختار تغذیه مردم در مناطق غیراشرافی و فقیر ایران متمرکز است. تحقیقات نشان می­دهد افراد از مناطق دور به این معدن نمک می‌آمدند و این نشان می‌دهد که این معدن معروف بود. کاوشگران می‌خواهند پی ببرند که معدن نمک خوراکی چه نقشی در زندگی اقتصادی و اجتماعی مردم داشت.

شباهت‌ها و تفاوت­‌های رفتار انسان‌ها در عهد باستان

توماس شتولنر تحقیقات زیادی نیز در معادن نمک اتریش داشته است. او در پاسخ به این پرسش که از لحاظ مردم شناسی چه شباهت‌ها و تفاوت‌هایی بین رفتار مردم در این دو منطقه باستانی ممکن است وجود داشته باشد می‌گوید: «رفتارهای اجتماعی مردم چه در دوران باستان چه در زمان حال گوناگون است اما همگونی‌هایی نیز وجود دارد. ما نمی‌توانیم آداب و فرهنگ‌های بومی مردم در زمان قدیم را مقایسه کنیم بلکه می‌توانیم کارهایی که در شرایط و محیط مشابه انجام می‌دادند را مورد بررسی قرار دهیم.»

این باستان‌شناس آلمانی شرح می‌دهد: «برای مثال می‌توانیم بگوییم که ایرانی‌ها در معدن نمک چهرآباد به چه شیوه‌ای کار می‌کردند و اتریشی­ها در معدن زالتس‌بورگ چه جور کار می‌کردند. تفاوت‌های زیادی در شیوه کار آنها در معدن وجود دارد اما از طرفی روش­های مشابهی نیز در انجام کار داشتند، مانند خارج کردن ضایعات از معدن یا تعمیر وسایل کار.»

پروفسور شتولنر می‌گوید: «وقتی لکه خونی روی الیاف نساجی در معدن نمک اتریش و ایران یافت می­شود به این معنی است که به احتمال زیاد در شرایط کاری حوادث مشابه­ای اتفاق افتاده است. اما پرسش این است که چه فرهنگ شغلی در دوران باستان در این دو منطقه وجود داشت؟ ما دریافتیم که زنان و کودکان در معادن نمک اتریش کار می‌کردند اما در کاوش‌­هایی که تا کنون در معادن چهرآباد انجام داده­ایم این فرهنگ شغلی را در ایران نیافته‌ایم.»

منبع : سایت دویچه وله

بازگشت به بالا

منتخب ویدئوکلیپ